Dobry zwyczaj… – zapożyczaj!

Piękną wizję świata stworzył w swej głowie Ludwik Zamenhof. Okulista, co zapewne pomagało mu dostrzegać rzeczy, których nie zauważali inni. Ot takie zboczenie zawodowe. Wizję, której to narzędzie wykonawcze stworzył, choć ostatecznie sprawy nie potoczyły się wedle jego myśli. Ale wiadomo, liczą się dobre chęci. A tych Zamenhofowi nie brakowało.

Do tej pory pamiętam panią Wang, moją nauczycielkę chińskiego sprzed lat. Plotka głosiła, że ze swoim mężem Polakiem porozumiewała się w języku esperanto. Esperanto, którego celem, gdy powstawał pod koniec XIX wieku, nie było wyeliminowanie lekcji języka polskiego jako obcego, a jedynie pełnienie roli języka pomocniczego, ułatwiającego komunikację między narodami. Szczytna idea, która jednak nie miała wystarczającej siły przebicia ani marketingowego wsparcia, by skutecznie mierzyć się z ówczesnymi dążeniami narodowowyzwoleńczymi wielu nacji, za którymi szły duma ze swojego kraju, języka oraz chęć dominacji nad innymi. Dominacji, choć takiej w bezpiecznym jeszcze wymiarze, bo wiadomo przecież nie od dzisiaj, że każdy kraj chce być najlepszy. Przynajmniej w jakiejś jednej dziedzinie. Z czasem to angielski stał się nową lingua franca współczesnego świata, ale częściowe „językowe przemieszanie”, do którego doszło na przestrzeni wieków, pokazuje nam, jak różne języki oddziaływały na siebie nazwajem.

Bóg pokarał kiedyś krnąbrnych ludzi i pomieszał języki, aby utrudnić im komunikację. Jednak zaradny człowiek potrafi pokonać nawet największe trudności. I tu właśnie pojawiają się zapożyczenia, które pozwalają przedstawicielom różnych narodów na budowanie małych mostów i jednoczesne burzenie dzielących ich murów. A przynajmniej na wyciąganie pojedynczych cegieł z konstrukcji, która na pierwszy rzut oka wydawała się nie do przeniknięcia.

Przy ponad siedmiu tysiącach języków istniejących na świecie, nie jest łatwo stać się stuprocentowym jednorożcem, przyćmiewającym swym olśniewającym majestatem oraz unikalnym językowym jestestwem pozostałe języki świata. Te bowiem mieszają się. Podobnie jak kuchnie. Mamy przecież sushi burrito, kimchi tacos czy ramen burgera. Choć nie znajdziemy nigdzie dokładnych danych to mówi się, że ponad 20% słownictwa polszczyzny stanowią zapożyczenia z wielu innych języków, więc uczniowie z różnych krajów podcza lekcji języka polskiego jako obcego z pewnością odnajdą znajome elementy, które są w stanie przynajmniej na moment poprawić im nastrój i dodać otuchy w czasie ich lingwistycznych zmagań. Uczeń z Włoch będzie całował po stopach królową Bonę za to, że przywiozła do Polski pomidory, kalafior czy pora, a Francuz nie omieszka podziękować Marii, że położyła się akurat na szezlongu i to akurat w garsonce, jedząc szarlotkę z konfiturą i bagietkę z camambertem. A za wybór konfitury akurat cytrynowej jeszcze ją wycałuje. Po części ciała o francuskim rodowodzie.

 

Z czasem uczniowie zaczną dochodzić do wniosku, że być może nasza mowa, i owszem, przypomina skomplikowaną układankę złożoną z tysięcy puzzli, to jednak cała ta misterna kompozycja mimo wszystko zaczyna tworzyć całość. W większości logiczną, choć jak wiadomo, niektóre jej elementy ułożyć trudnej. Porównajmy dla przykładu bezkresne morze w tle oraz jedzenie na stole stojącym na jego brzegu. Widzisz to, drogi czytelniku? Dokładnie. Piknik na plaży. Konkretem są słowa, te nasze polskie, jak i zapożyczone, które otoczone są tą właśnie puzzlową polską wodą. Z Bałtyku, która wypełnia luki pomiędzy nimi, dodając czasy, dorzucając tryby, dzieląc na rodzaje. Tworzy klimat. A same słowa w niej pływające to właśnie owo jedzenie. Uskrzelone, upłetwione. Słowa-ryby. Są te groźne, rekiny, do których nikt nie chce się zblilżać, znajome makrele, szproty i flądry, które uśmiechają się znajomo do naszych uczniów. Są wreszcie delfiny oraz morświny. Sporadycznie. Oszukane ryby. Byty niby znajome, ale jakieś „dziwne”. Czym są? To A) wyjątki gramatyczne oraz B) słowa z porozu znajome, choć mające inne znaczenie. Fałszywi przyjaciele, którzy początkowo zaskakują i budzą respekt, ale którzy podobnie jak oszukane ryby w ssaczej odsłonie mogą okazać się wyzwaniem poznawczym, i których to inność zachęci jednak uczniów języka polskiego jako obcego do zgłębiania wiedzy na ich temat.

I tak, nasi podopieczni przeżyją samodzielnie na Bałtyku. Gdy zgłodnieją, łowić będą znajome ryby, a nawet jeśli głód zajrzy im w oczy, przezwyciężą strach i zakosztują rzadszych okazów, mniej znajomych, ale mimo wszystko będących źródłem tak potrzebnego paliwo-białka. W chwilach zwątpienia zawsze mogą przecież zawinąć do portów porozrzucanych po naszym wybrzeżu, w Gdańsku czy Kołobrzegu, gdzie na latarniach pracujemy my, nauczyciele, stojący na straży ich językowego bezpieczeństwa.

Do wszystkiego można się przyzwyczaić. Wszystko można okiełznać, bo strach ma wielkie oczy. Zachęcajmy naszych podopiecznych do nauczenia się rozpoznawania znajomych słów. Zmieńmy na chwilę nasze zajęcia języka polskiego jako obcego w afrykańskie safari. Łatwo przecież dostrzec uczniom żyrafę, hienę, geparda czy antylopę. Gorzej, gdy na horyzoncie pojawi się słoń, struś, małpa, bawół czy nosorożec. Chwilowo przykryte jeszcze workiem. Dla niepoznaki. Jednak tu znowu pojawia się kwestia: trudniejsze do rozpoznania, ale dla kogo? Pomiędzy językami istnieją bowiem połączenia tak zaskakujące, że o niektórych z nich nie śniło się nawet filozofom. I to nie tylko tym od Hamleta. Jest bowiem turecki dywan, węgierski hejnał, jest też czeska hańba, a z pudełka spoglądają na nas persko-arabskie szachy.

Na początku zajęć zaznaczmy jednak, że choć zapożyczenia pomagają, to jednak tylko jedna z wielu metod nauczania języka polskiego jako obcego. Wytłumaczmy, że wymowa angielskiego weekendu nie jest identyczna z tą polską. Słowa te, językowi imigranci, sprawią, że wielu uczniów usłyszy bijące dzwony, choć do ich lokalizacji przyda się GPS. Nauczyciel, który wskaże kierunek.

Zapożyczenia sprawiają, że praktycznie żaden z uczniów języka polskiego jako obcego nie zaczyna nauki od zera. Jakże znajome wyda się skromnemu Japończykowi zdanie o roztrzepanej Ilonie, która wyszła z domu w kimono przywiezionym z Kioto i poszła do knajpy na rogu, gdzie zamówiła sushi z wasabi i tofu, a potem wypiła jeszcze sake, oglądając anime o ninjach i samurajach. Ten uśmiech na jego twarzy podczas lektury – bezcenny. Oczywiście problem słowa „roztrzepana” nadal pozostaje, choć niewątpliwie pomaga kontekst, połknięty bakcyl oraz chęć dalszej eksploracji, bo przecież Ilona to już bratnia dusza.

Zapożyczenia nie sprawią, że język polski jako obcy nagle stanie się łatwy. Jednak mogą one zachęcić uczniów do dalszego jego poznawania. Mogą też dodać siły w chwilach zwątpienia, a to już całkiem sporo. I choć stwierdzenie, że cudów nie ma, w naszym na wskroś katolickim kraju jest niewątpliwym włożeniem kija w mrowisko, dobry nauczyciel może stać się jednak podwaliną małych „cudków” w postaci obcokrajowców, będących za pan brat z polszczyzną. Między innymi dzięki zapożyczeniom właśnie.

Autor: Marcin Starnowski