NARZĘDNIK NA START! PIERWSZE SPOTKANIE Z POLSKIMI PRZYPADKAMI NA POZIOMIE A1

Polskie przypadki, ich końcówki i konteksty użycia spędzają sen z powiek nie tylko obcokrajowcom uczącym się języka polskiego jako obcego, ale także lektorom. Wciąż zastanawiamy się, jak wprowadzać przypadki tak, aby nie przerazić uczących się, a jednocześnie wyjaśnić je w sposób przystępny i praktyczny. W tym wpisie przygotowałam dla Ciebie moje sprawdzone sposoby pracy z narzędnikiem z dorosłymi na poziomie A1 w oparciu o materiały wydawnictwa GLOSSA i platformy e-polish.eu. Natomiast jeśli uczysz dzieci i młodzież, zachęcam do zapoznania się z filmem Pauliny Kuc o tym, jak wprowadzać ten przypadek w oparciu o podręcznik POLSKI krok po kroku – junior.

Choć są różne szkoły kolejności wprowadzania przypadków, ja, idąc za rozkładem materiału podręcznika POLSKI krok po kroku, jako pierwszy po mianowniku wprowadzam właśnie narzędnik. Decydują o tym dwa powody:

1. 1. 1. Ma stosunkowo regularne i łatwe do opanowania końcówki.
      2. Pojawia się w podstawowych sytuacjach komunikacyjnych, które są potrzebne kursantom już od pierwszych lekcji. Dzięki niemu mogą oni powiedzieć, kim są i czym się interesują, tj.:

• „Jestem studentem”;
• „Jestem Angielką”;
• „Interesuję się ekonomią, sportem i książkami”;

a także opowiadać o relacjach i wspólnych aktywnościach, np.:

• „Mieszkam z koleżanką”,
• „Ona jest moją mamą”,
• „Jadę na wakacje z rodziną”.

Narzędnik umożliwia od pierwszych lekcji rozwijanie kompetencji komunikacyjnej poprzez budowanie prostych, praktycznych wypowiedzi dotyczących codziennego życia, a nie tylko poznawanie reguł gramatycznych.

W podręczniku POLSKI krok po kroku 1 narzędnik liczby pojedynczej pojawia się już w lekcji 5 „Jesteś instruktorem tanga?” przy okazji nazw zawodów. Na tym etapie kursanci znają już podstawowe rzeczowniki i przymiotniki, potrafią określić rodzaj gramatyczny rzeczownika oraz odpowiadać na pytania w mianowniku: Kto to jest? Co to jest? Jaki? Jaka? Jakie?.

Wprowadzanie narzędnika rozpoczynam od krótkiej rozgrzewki językowej, w której pojawiają się znane studentom słowa.

Wolisz (preferujesz) być…

1. 1. 1. pracowitym kelnerem czy leniwym inzynierem?
      2. instruktorem tanga czy nauczycielem muzyki?
      3. popularną aktorką czy bogatym biznesmenem?
      4. wysportowanym policjantem czy leniwą emerytką?
      5. smutnym dentystą czy wesołą rolniczką?
      6. sfrustrwanym lekarzem czy ambitnym kucharzem?

Dzięki temu kursanci mogą skupić się na nowej formie gramatycznej, a nie na analizie słownictwa. Na tym etapie są już świadomi istnienia rodzaju gramatycznego, np. kobiety odpowiadają „Wolę być sfrustrowana lekarka” zamiast „sfrustrowanym lekarzem”, jak jest na slajdzie, a bardziej spostrzegawczy studenci zauważają regułę i odpowiadają już z użyciem końcówek narzędnika.

Nigdy nie wprowadzam reguł gramatycznych „na sucho”, rozpoczynając od tabeli z końcówkami. Uważam, że samodzielne odkrywanie reguł i zależności sprawia kursantom większą radość, a tam, gdzie są pozytywne emocje, tam jest zapamiętywanie. Każdy, nawet najmniejszy sukces, jest ważny w procesie nauki, a moją filozofią pracy jest umożliwianie studentom jak największej liczby takich sukcesów i sukcesików. Kiedy kursanci sami dostrzegają prawidłowość lub poprawnie używają nowej formy, zyskują poczucie sprawczości i większą motywację do dalszej nauki. Dzięki temu chętniej wracają na kolejne zajęcia. W związku z tym zachęcam moich uczniów do samodzielnego odkrycia końcówek narzędnika, wykorzystując dialog 1 (A05D10).

Po czynnościach związanych z czytaniem tekstu (tu zapraszam do lektury mojego artykułu „ROZEBRAĆ TEKST DO ROSOŁU”, CZYLI SPOSOBY PRACY Z TEKSTEM NA LEKCJACH JPJO” na tablicy rysuję schemat podzielony na część „Kto to jest?” i „Kim on/ona jest”?. Po lewej stronie zamieszczam formę mianownika i wypisuję słowa do uzupełnienia: małe, popularna, pracowity, utalentowany, aktorka, biznesmen, dziecko, muzyk, które wspólnie dopasowujemy do bohaterów dialogu. Następnie uzupełniamy drugą tabelkę z analogicznymi słowami w formie narzędnika w oparciu o dialog. Z racji tego, że nie ma w nim formy przymiotnika rodzaju męskiego i nijakiego, wpisuję np. pracowitym lub utalentowanym i informuję o tej samej końcówce dla formy męskiej i nijakiej, wówczas kursanci zazwyczaj sami poprawnie tworzą pozostałe formy.

Kto to jest?                                                         Kim on/ona jest
Anna to – popularna – aktorka                        Anna jest – popularną – aktorką
Uwe to – pracowity – biznesmen                    Uwe jest – pracowitym – biznesmenem

Po tym ćwiczeniu przechodzimy do zebrania wszystkich końcówek w całość, co przejrzyście pokazuje tabela gramatyczna (A05D12).

Samo opanowanie końcówek narzędnika zazwyczaj nie sprawia kursantom większych trudności, ponieważ są one stosunkowo proste i regularne. Warto jednak zwrócić szczególną uwagę na rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na -a, które w narzędniku liczby pojedynczej odmieniają się tak jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego. Dlatego mówimy:

• „Jestem dentystą”, a nie „dentystem”;
• „Jesteś mężczyzną”, a nie „mężczyznem”;
• „On jest tatą”, a nie „tatem”.

To właśnie takie błędne formy często pojawiają się na początku nauki. Trudno się temu dziwić – z perspektywy kursanta byłyby one logiczną konsekwencją poznanej reguły dotyczącej rzeczowników rodzaju męskiego. Dlatego warto zawczasu zwrócić uwagę na tę grupę wyrazów i pokazać, że o wyborze końcówki decyduje nie tylko rodzaj gramatyczny, lecz także zakończenie wyrazu w mianowniku. Można też stworzyć całą listę rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych w mianowniku na -a, na tym etapie kursu będą to wyrazy: mężczyzna, tata, kolega, artysta, poeta, dentysta, turysta, kierowca.

Należy pamiętać, aby podkreślić, że zasada ta dotyczy wyłącznie rzeczownika. Przymiotnik zachowuje odmianę właściwą dla rodzaju męskiego, ponieważ zgadza się z naturalnym rodzajem osoby, o której mówimy. Dlatego powiemy:
• „On jest dobrym dentystą” , a nie „dobrą dentystą”;
• „On jest wysokim mężczyzną”, a nie „wysoką mężczyżną”.

Kursanci często spodziewają się, że skoro rzeczownik przyjmuje końcówkę charakterystyczną dla rodzaju żeńskiego, to podobnie będzie z przymiotnikiem. Jako egzaminatorka egzaminu certyfikowanego często spotykam takie błędy i uważam, że właśnie dlatego warto od początku pokazywać całe wyrażenia, a nie tylko pojedyncze wyrazy.

Zatem, co stanowi największą zagwozdkę dla studentów podczas nauki narzędnika? Z mojego doświadczenia wynika, że nie są to końcówki, lecz niepewność dotycząca tego, kiedy należy użyć tego przypadka. Mylą im się formy Kto to jest? z Kim on jest?. Pomocna jest tabela A05D11 oraz ćwiczenie 3 (A05D3), które polega na transformacjach form mianownika na narzędnik i odwrotnie. Oczywiście zarówno forma To jest aktor, jak i On jest aktorem są poprawne, lecz warto zwrócić uwagę, że w odniesieniu do osób użycie narzędnika jest bardziej naturalne.

Szczególnie ważne jest zautomatyzowanie struktur „To jest + mianownik” oraz „On/Ona/Ono jest + przymiotnik i rzeczownik w formie narzędnika”, co obrazuje tabela A05D13. W tym miejscu należy uczulić, że w przypadku struktury „On jest + przymiotnik” należy użyć formy mianownika, aby uniknąć błędów typu Jestem utalentowanym lub Jestem inteligentną. W tym celu wykorzystuję ćwiczenie 105D1_12 z bazy materiałów platformy e-polish, które automatyzuje formy „Ona jest + przymiotnik” oraz „Ona jest + przymiotnik + rzeczownik”, oraz ćwiczenie 4 z podręcznika (A05D4).

W grupach, które potrzebują więcej wsparcia, rozkładam wprowadzanie narzędnika na dwa kroki. Najpierw pracujemy wyłącznie z rzeczownikiem, a dopiero później przechodzimy do konstrukcji zawierających zarówno przymiotnik, jak i rzeczownik.

W pierwszym etapie prezentuję cztery fotografie: studenta, studentki, taty i dziecka. Po jednej stronie zapisuję pytanie „Kto to jest?”, a po drugiej „Kim on/ona/ono jest?”. Dzięki temu studenci mogą skupić się wyłącznie na transformacji rzeczownika z mianownika do narzędnika. W kolejnym kroku wykorzystuję dokładnie te same fotografie. Tym razem po jednej stronie pojawiają się pytania: „Jaki jest ten student?”, „Jaka jest ta studentka?”, a po drugiej: „Jakim on jest studentem?”, „Jaką ona jest studentką?”. Studenci dostrzegają wówczas, że zmianie podlega nie tylko rzeczownik, ale także przymiotnik.

Zauważyłam, że taki sposób prezentacji narzędnika spotyka się z bardzo dobrym odbiorem kursantów. Podział na dwa proste etapy pozwala im stopniowo oswoić nową strukturę i lepiej zrozumieć typowe zależności między mianownikiem a narzędnikiem.

Odpowiedź na pytanie „Kim jesteś?” nie ogranicza się wyłącznie do wykonywanych zawodów, ale także do narodowości. Jest to szczególnie istotne na poziomie A1, ponieważ informacja o narodowości należy do podstawowych danych przekazywanych podczas przedstawiania się i nawiązywania pierwszych kontaktów. Lekcję można urozmaicić o fotografie znanych osób z różnych stron świata lub po prostu flagi poszczególnych krajów. Zestawienie nazw narodowości znajdziemy w Zeszyt ćwiczeń 1 (10417), a same formy narzędnika w podręczniku POLSKI krok po kroku 1 Nowa Edycja w ćwiczeniu 5 (A05D5).

Jeśli zastanawiasz się, jak utrwalać narzędnik, aby kursanci naprawdę zaczęli go używać, koniecznie zajrzyj do kolejnego wpisu. Pokażę w nim sprawdzone zabawy i aktywności, które od lat wykorzystuję na swoich lekcjach.

Autorka: Karolina Fijoł